EN 10083, EN 10084 ve EN 10087 standartlarına göre çelik kalite kodlarının okunması, yorumlanması ve doğru ürün seçimi yapılması.
Temel Bilgiler
Yayımlayan Kurum
CEN (Avrupa Standardizasyon Komitesi)
Geçerli Olduğu Bölge
AB + Aday Ülkeler
Temel Çelik Standartları
EN 10083, EN 10084, EN 10087, EN 10277
Kondisyon Kodları
+C, +A, +QT, +N, +SH
Avrupa Standardizasyon Komitesi (CEN — Comité Européen de Normalisation), 1961 yılında Brüksel'de kurulmuş ve bugün 34 üye ülkeden oluşan teknik bir kuruluştur. EN standartları, DIN (Almanya), BS (İngiltere), NF (Fransa) gibi ulusal standartların yerini almak üzere tasarlanmış; böylece Avrupa tek pazarında teknik engellerin ortadan kaldırılması hedeflenmiştir. Çelik ürünler söz konusu olduğunda EN standartları; kimyasal bileşim, mekanik özellikler, boyut toleransları, yüzey kalitesi ve test/sertifikasyon yöntemlerini kapsamlı biçimde tanımlar. Tüm EN standartları, aynı zamanda ulusal standart olarak da kabul edildiğinden (örn. BS EN 10083, DIN EN 10083), tedarikçi ve alıcı arasında tek ve evrensel bir dil oluşturur.
EN standardlarında çelik kalite kodu iki sistemden biriyle ifade edilir: Sayısal sistem (EN 10027-2): Örn. 1.7225 → İlk rakam malzeme grubunu (1 = çelik), sonraki iki rakam çelik grubunu (72 = krom-molibden alaşımlı ıslah çeliği), son iki rakam ise numaralamayı gösterir. Kısaltma sistemi (EN 10027-1): Harfler ve sayılar kombinasyonu, malzemenin ana bileşenlerini kodlar. Örn. 42CrMo4 → %0,42 C + Cr + Mo alaşımlı, '4' Cr içeriğinin 4× (yaklaşık %1 Cr) olduğunu gösterir. C, Mn, Si gibi elementlerin katsayıları farklıdır: C×100, Si×4, Mn×4, Cr×4, Mo×10, Ni×4, V×10 şeklinde hesaplanır.
EN 10083, tavlanmış veya ıslah edilmiş (quenched & tempered) hâlde temin edilen yapısal ve makine çeliklerini kapsar. Üç bölümden oluşur: Bölüm 1 — Genel teknik teslimat koşulları; Bölüm 2 — Alaşımsız çelikler (C35, C45, C55 vb.); Bölüm 3 — Alaşımlı çelikler (42CrMo4, 34CrNiMo6, 51CrV4 vb.). EN 10083-2 kapsamındaki C45, en yaygın mühendislik çeliği olup yaklaşık %0,45 C, %0,65 Mn, %0,25 Si içerir. +QT kondisyonunda 16–100 mm çap aralığında tipik mekanik özellikler: Rm ≥ 700 N/mm², Rp0.2 ≥ 490 N/mm², A ≥ 14%, Kv ≥ 35 J. EN 10083-3 kapsamındaki 42CrMo4, otomotiv ve ağır makina sanayiinin en kritik malzemesidir; +QT kondisyonunda 100–160 mm çap için Rm: 900–1100 N/mm², Rp0.2 ≥ 750 N/mm² spesifikasyonunu karşılar.
EN 10084, düşük karbon içerikli (%0,10–0,25 C) ve karbürleme (sementasyon) işlemine tabi tutulmak üzere tasarlanmış çelikleri kapsar. Bu çeliklerin temel prensibi; sert, aşınmaya dirençli bir yüzey tabakası (case) altında tok ve sünek bir çekirdek (core) yapısının bir arada bulunmasıdır. Karbürleme sonrası yüzey karbonu %0,7–0,9 C'ye ulaşır ve sertleştirme işlemiyle 58–63 HRC yüzey sertliği elde edilir. Çekirdek sertliği ise 30–45 HRC aralığında kalır. Yaygın kaliteler: 16MnCr5 (1.7131) — dişliler, pinyonlar; 20MnCr5 (1.7147) — büyük dişliler, mil dişlileri; 18CrNiMo7-6 (1.6587) — yüksek yük taşıyan büyük dişliler, helisel dişli şaftlar. Etkili sementasyon tabaka derinliği (CHD) tipik olarak 0,5–2,0 mm arasında spesifike edilir.
EN 10087, yüksek hızlı talaşlı imalat için optimize edilmiş çelikleri tanımlar. Bu çeliklerin talaşlı imalattaki üstünlüğü, içerdikleri kükürt (S), kurşun (Pb) ve/veya kalsiyum (Ca) gibi elementlerin matristeki dağılımından kaynaklanır. Kükürt, manganez sülfür (MnS) kalıntıları oluşturarak talaşın kırılgan ve kısa kesilmesini sağlar; bu da kesme kuvvetlerini %20–30 azaltır ve takım ömrünü önemli ölçüde artırır. 11SMn30 (1.0715): S ≈ %0,27–0,33, tornalama ve delik delme operasyonlarında standart seçim. 11SMn37 (1.0736): S ≈ %0,34–0,40, daha yüksek işlenebilirlik, otomasyon tezgahları için ideal. 11SMnPb30 (1.0718): Küküre ek olarak Pb ≈ %0,20–0,35 içerir; en yüksek işlenebilirlik ancak çevre mevzuatı kısıtlamaları (AB REACH yönetmeliği) nedeniyle kullanımı azalmaktadır. Bu çelikler kaynak ve ısıl işlem gerektirmeyen aplikasyonlar için tasarlanmıştır.
EN standartlarında çeliğin teslimat koşulu, kalite kodu sonuna eklenen '+' işaretli harflerle belirtilir. +C (Cold drawn / Soğuk çekme): Boyut hassasiyeti ve yüzey kalitesi ön planda. +A (Annealed / Tavlanmış): En yumuşak hâl, işlenebilirlik maksimum. +AC (Annealed after cold drawing): Soğuk çekme sonrası gerilim giderme tavı. +N (Normalised / Normalize): İnce, homojen tane yapısı, iyi mekanik denge. +QT (Quenched & Tempered / Islah edilmiş): Yüksek mukavemet ve tokluk kombinasyonu. +SH (Strain hardened): Soğuk şekillendirme ile pekiştirme. +SR (Stress relieved): Gerilim giderme tavı uygulanmış. Aynı çeliğin farklı kondisyonlardaki mekanik özellikler arasındaki fark dramatik olabilir: C45 + A → Rm ≈ 620 N/mm², C45 + QT → Rm ≈ 700–850 N/mm².
EN 10204, çelik ürünler için düzenlenen test ve muayene belgelerini tanımlayan standarttır. Dört belge tipi vardır: Tip 2.1 — Uygunluk beyanı (üreticinin kendi beyanı, bağımsız test yok). Tip 2.2 — Test raporu (üretici kendi üretim kontrolünü belgeler). Tip 3.1 — Muayene sertifikası (üreticide bağımsız muayene temsilcisi tarafından onaylı, B2B alımların büyük çoğunluğunda talep edilen standart). Tip 3.2 — Muayene sertifikası (hem üretici hem alıcının yetkili temsilcisi tarafından onaylı; havacılık, savunma ve nükleer uygulamalar için şart). Akçelik portföyündeki tüm ürünler standart olarak EN 10204/3.1 sertifikasıyla temin edilmektedir.
Uygulama gereksinimlerine göre doğru çelik kalitesi seçimi; yük türü (statik/dinamik/darbe), çalışma sıcaklığı, korozyon ortamı, boyut ve şekil, ısıl işlem imkânı ve maliyet-performans dengesi gibi parametrelerin birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Genel kılavuz: Karbon içeriği arttıkça sertleşme kapasitesi artar ancak kaynak kabiliyeti ve şekillendirilebilirlik düşer. Krom, alaşımın sertleşebilirliğini ve korozyon direncini artırır. Molibden, yüksek sıcaklık mukavemetine ve çentik darbe performansına katkı sağlar. Nikel, düşük sıcaklık tokluğunu iyileştirir. Alaşım elementi içeriği arttıkça malzeme maliyeti yükselir; bu nedenle 'yeterince iyi' prensibi ile aşırı spesifikasyondan kaçınılmalıdır.
Yaygın Islah Çeliklerinin Mekanik Özellikleri (+QT, Ø16–40mm)
| Kalite (EN) | Rm (N/mm²) | Rp0.2 min (N/mm²) |
|---|---|---|
| C35 (1.0501) | 630–780 | 430 |
| C45 (1.0503) | 700–850 | 490 |
| 42CrMo4 (1.7225) | 900–1100 | 750 |
| 34CrNiMo6 (1.6582) | 1000–1200 | 800 |
| 51CrV4 (1.8159) | 900–1100 | 750 |
